Leer hierdie uit jou kop — hulle word in ELKE gedigvraag gebruik:
Term
Definisie
Allegorie
Die hele gedig gebruik iets konkreets om 'n abstrakte idee te verduidelik (bv. Hart = emosies)
Alliterasie
Herhaling van dieselfde MEDEKLINKER aan die begin van woorde in dieselfde reël
Assonansie
Herhaling van dieselfde VOKAALKLANK in 'n reël
Enjambement
'n Sin loop sonder komma of punt van een reël na die volgende — skep 'n vloeiende tempo
Herhaling
Dieselfde woord/frase word herhaal — beklemtoon of bind die gedig
Inversie
Woordorde word omgeruil om te beklemtoon
Ironie
Die teenoorgestelde van wat verwag word gebeur
Klanknabootsing
'n Woord boots 'n klank na (bv. "klik", "gonst")
Metafoor
Twee dinge word gelyk aan mekaar gestel sonder "soos" of "as"
Personifikasie
'n Nie-menslike ding word as 'n mens voorgestel
Retoriese vraag
'n Vraag wat nie 'n antwoord verwag nie — wil beklemtoon
Simbool
Iets verteenwoordig iets groter as sy letterlike betekenis
Vergelyking/Simile
Twee dinge word vergelyk MET die woord "soos" of "as"
Spreker
Die "stem" in die gedig — NIE die digter nie
Tema
Die hoofgedagte/onderwerp van die gedig
Toon
Die houding/stemming van die spreker
Oktaaf
Die eerste 8 reëls van 'n sonnet
Sestet
Die laaste 6 reëls van 'n sonnet
Italiaanse Sonnet
14 reëls = Oktaaf (8) + Sestet (6)
GEDIG 1: KRISIS
Digter: Elizabeth Eybers
AGTERGROND OOR DIE DIGTER Elizabeth Eybers is in 1915 in Klerksdorp gebore. In 1961 het sy na Amsterdam verhuis. Baie van haar gedigte handel oor die belewenis van 'n vrou en 'n moeder. Sy was die eerste vrou aan wie die Hertzogprys toegeken is — die hoogste literêre prys in Afrikaans.
KRISIS
Dis hier wat ons twee skei – jy, Hart, en ek,
albei tot afskeid so onvoorbereid.
Die weg was lieflik waarlangs jy gelei't
maar dis verby, al staar jy terug. Nou strek
die pad langs klowe, afgrond en moeras.
Voortvarend en 'n lafaard soos altyd
en nooit in staat tot enige besluit
en siek daarby, is jy nou net 'n las.
Jy was die gas en gasheer by die fees,
die seremoniemeester en die nar:
jou dwase raad kan net die Hoof verwar
waar elke tree die laaste tree mag wees.
Kyk, dit word laat, die kermis is verby,
kan jy dit nie begryp? Hier moet ons skei.
TITEL "Krisis" = 'n situasie waarin 'n ernstige probleem vinnig opgelos moet word. Die titel uit EEN woord verhoog spanning dadelik — die leser wil weet: watter krisis? Die krisis is die innerlike stryd tussen die Hart (emosies) en die Hoof (verstand). SPREKER EN AANGESPROKENE Spreker = die Hoof (verstand/logika) — praat in eerste persoon ("ek") Aangesprokene = die Hart (emosies) — word aangespreek as "jy" BOU Italiaanse Sonnet — 14 reëls: oktaaf (reëls 1–8) gee redes waarom hy van die Hart wil skei; sestet (reëls 9–14) bespreek die Hart se rolle en finale besluit. RYMSKEMA – oktaaf: abbacddc; sestet: effegg. TEMA – innerlike konflik tussen hart (emosies) en verstand (rede). TOON – aanvanklik beslis, dan vertwyfeld, laaste reëls beslis en finaal.
REËL-VIR-REËL ANALISE Reël 1: "Dis hier wat ons twee skei – jy, Hart, en ek," – aandagstreep verduidelik wie "ons twee" is; Hart hoofletter = personifikasie; "skei" = eensydige besluit. Reël 2: "albei tot afskeid so onvoorbereid." – die skeiding is moeilik/onverwags. Reël 3: "Die weg was lieflik waarlangs jy gelei't" – verlede tyd, dit was mooi maar verby. Reël 4: "maar dis verby, al staar jy terug. Nou strek" – enjambement. Reël 5: "die pad langs klowe, afgrond en moeras." – metafoor vir lewenspad; gevaar. Reëls 6–8: "Voortvarend en 'n lafaard soos altyd / en nooit in staat tot enige besluit / en siek daarby, is jy nou net 'n las." – drie beskuldigings teen die Hart. Reëls 9–10: "Jy was die gas en gasheer by die fees, / die seremoniemeester en die nar:" – metafoor: Hart as verskillende rolle by fees. Reël 11: "jou dwase raad kan net die Hoof verwar" – kernprobleem. Reël 12: "waar elke tree die laaste tree mag wees." – eufemisme vir die dood. Reëls 13–14: "Kyk, dit word laat, die kermis is verby, / kan jy dit nie begryp? Hier moet ons skei." – retoriese vraag; sirkelstruktuur.
ALLEGORIE & IRONIE Allegorie: die hele gedig – Hart = emosies, Hoof = verstand. Ironie: hart en verstand kan nie werklik geskei word nie, maar die spreker wil dit probeer.
EKSAMENVRAE EN ANTWOORDE: KRISIS
V: Watter tipe gedig is Krisis? Motiveer met 2 feite. A: Italiaanse sonnet. (1) 14 versreëls. (2) bestaan uit oktaaf (8 reëls) en sestet (6 reëls).
V: Wie is spreker en aangesprokene? A: Spreker = Hoof (verstand); aangesprokene = Hart (emosies).
V: Wat is die tema? A: Innerlike konflik tussen hart (emosies) en verstand (rede).
V: Haal frase aan wat bewys Hart wil nie skei nie. A: "al staar jy terug" (reël 4).
V: Verduidelik metafoor reëls 9–10. A: Hart word vergelyk met gas, gasheer, seremoniemeester en nar – wys Hart het baie rolle gespeel maar was nooit werklik nuttig nie.
V: Verduidelik "die laaste tree" (reël 12). A: Eufemisme vir dood – as Hoof Hart se raad volg, kan elke stap die laaste wees.
V: Verduidelik sirkelstruktuur. A: Begin met "Dis hier wat ons twee skei" en eindig met "Hier moet ons skei" – bind die gedig as eenheid.
GEDIG 2: KEN JY DIE SEE
Digter: Uys Krige
AGTERGROND Uys Krige was 'n oorlogsjoernalis, gevange geneem deur Duitsers, ontsnap na 2 jaar. Hy het in Onrus gebly en saam met vissers geleef – ken die see se swaarkry.
KEN JY DIE SEE
Dan sê jy nog Meneer die vis is duur.
Hy spreek die woorde stadig, een vir een,
asof hy praat met iemand wat alleen
is of sal wees. Maar sy gesig is vuur,
is vlam. Die see het nooit 'n vriend gehad.
Die see het al gehaat en hy het al gehad
in sy yskoue hande talle manne
in die nag. Hulle roeisels het geklap
teen die boot se sy. Ons het dit gehoor
en – godverdoemde – ons kon hulle nie red.
Soos 'n vrou wat sing, net saggies, in die nag
wanneer haar kind nie slaap nie, so trek die see
aan hom. Ons ken hom. Ons is bang. Ons vee
'n traan weg. Dan kyk ons oor die donker see.
Elke dag sit sy aan die see se kant –
die ou vrou met haar kleinoog en haar wit hare –
en kyk en kyk oor die see, en haar hare
waai. Sy dink dié briesie bring haar seuns betyds
vir tee. Sy weet nie. Hulle lê al drie
agter die kerkhofmuur.
TITEL, SPREKER, TEMA, TOON Titel = retoriese vraag – daag leser uit. Spreker = visserman ("ons"). Tema = gevaarlikheid van die see en lyding van vissers én hul gesinne. Toon = somber, swaar, tragies. Bou = vrye vers.
REËL-VIR-REËL Reël 1: "Dan sê jy nog Meneer die vis is duur." – ironie: kla oor prys, weet nie van gevare. Reëls 2–4: "stadig, een vir een, asof hy praat met iemand wat alleen is of sal wees" – atmosfeer van verlies. Reël 4–5: "sy gesig is vuur, is vlam" – metafoor: verbrand deur son en wind. Reël 5: "Die see het nooit 'n vriend gehad" – personifikasie, sleutelsin. Reëls 5–9: see as moordenaar – "yskoue hande", "talle manne in die nag". Reëls 10–13: "Soos 'n vrou wat sing ... so trek die see" – simile; see lok soos moeder. Reëls 14–20: ou vrou by see – sy wag vir haar seuns, maar hulle lê al drie agter kerkhofmuur. Tragiese ironie.
EKSAMENVRAE
V: Verduidelik ironie in eerste reël. A: Kla dat vis duur is, maar onbekend met gevare en swaarkry van vissers.
V: Wat beteken "Die see het nooit 'n vriend gehad"? A: Personifikasie – see is onmeedoënend, gevaarlik, niemand se vriend.
V: Verduidelik simile reëls 10–12. A: See word vergelyk met moeder wat kind sus – lok vissers na hul dood.
V: Hoe wys ou vrou see se vernietigende krag? A: Sy wag elke dag vir haar seuns, dink hulle kom huis toe, maar hulle is reeds dood – see het haar hele gesin gevat.
V: Wat is die tema? A: Gevaarlikheid van die see en die lyding wat dit veroorsaak.
GEDIG 3: WETENSKAPMANNETJIES
Digter: Antjie Krog
AGTERGROND Antjie Krog – een van SA se mees gevierde digters, skryf oor sosiale kwessies, identiteit en natuur.
WETENSKAPMANNETJIES
Julle sit onder swart teleskope
en kyk na die son
tot julle besef dat julle nooit daar sal kom.
Pateties bepaal julle dan ligjare
en vertel dat die son as't ware
inkrimp en eendag gaan verdwyn.
Ons sit maar hoog op die windpomp
en kyk hoe die son sy kop stamp
teen die rant
hoe hy bloei
hoe die vaal lug gloei
hoe die bome tot silhoeëtte verskroei.
Daarom liewe menere teken ek klawertjies
tussen my huiswerk, kry ek 26%
want ek luister eerder na
die verdwaalde korhaan
tussen die bossies by die tennisbaan
en kwadreer liewer my vreugdes
en vind dan die logaritme van my hartseer
want syfers bring 'n eensaamheid
wat geen mens kan keer.
TITEL, SPREKER, TEMA, TOON Titel = verkleinwoord "mannetjies" spot met wetenskaplikes. Spreker = jong dogter ("ek"). Tema = spanning tussen wetenskap (syfers) en belewing van natuur (emosies). Toon = uitdagend, opstandig, filosofies.
REËL-VIR-REËL Reëls 1–3: "Julle sit onder swart teleskope ... nooit daar sal kom" – wetenskaplikes kyk van afstand. Reëls 4–6: "Pateties bepaal julle dan ligjare" – spot; negatiewe boodskap oor son. Reëls 7–12: "Ons sit hoog op die windpomp" – kontras; personifikasie: son stamp kop, bloei; tipografie word korter soos son sak. Reëls 13–14: "liewe menere ... teken ek klawertjies, kry 26%" – sarkasme, sy faal wiskunde. Reëls 15–17: "ek luister eerder na die verdwaalde korhaan" – sy kies natuur. Reëls 18–19: "kwadreer my vreugdes ... logaritme van my hartseer" – ironie: gebruik wiskundetaal om emosies te kies. Reëls 20–21: "syfers bring 'n eensaamheid wat geen mens kan keer" – slotboodskap.
V: Kontras tussen "julle" en "ons"? A: "Julle" (wetenskaplikes) kyk deur instrumente; "ons" kyk met hart, waardeer sonsondergang.
V: Tipografiese effek reëls 9–12? A: Reëls word korter soos son sak – visuele bou pas by inhoud.
V: Ironie reëls 18–19? A: Gebruik wiskundige terme om te sê sy kies emosies bo wiskunde.
V: Slotboodskap? A: Syfers bring eensaamheid; as jy lewe net deur formules beleef, verloor menslike verbinding.
GEDIG 4: EKSAMENLOKAAL
Digter: Suzaan Laing
EKSAMENLOKAAL
Haar skoene klik hard op die houtvloer
soos sy op en af stap
tussen rye tjoepstil banke.
Bladsye kraak,
penne krap
en 'n maat se neus snuif eenkant.
Iemand se hand skryf desperaat.
'n Horlosie tik.
Iemand se kop rys eers stadig,
dan met 'n ruk –
die oë soek vinnig,
die oë vra.
Die meisie se oë
glip weg.
Sy knik nie.
Sy glimlag nie.
Die aandagstreep. Haar fokus.
Haar skoene klik hard op die houtvloer.
TITEL, SPREKER, TEMA, TOON Titel = eksamenlokaal – spanning. Spreker = buitestaander (derde persoon). Tema = druk van eksamens en morele dilemma van spiendery. Toon = gespanne, stil, benoud.
REËL-VIR-REËL & EKSAMENVRAE Klanknabootsing: klik, kraak, krap, snuif, tik – skep realistiese atmosfeer. Sirkelstruktuur (reël 1 en reël 18). Meisie weier om te help spiek – wys integriteit. Horlosie = simbool van tyddruk.
V: Noem drie klanknabootsingswoorde. A: klik, kraak, krap, snuif, tik – skep gespanne eksamenatmosfeer.
V: Verduidelik sirkelstruktuur. A: Begin en eindig met "Haar skoene klik hard op die houtvloer" – eksamen gaan aan.
V: Wat sê meisie se besluit oor haar karakter? A: Sy knik nie, glimlag nie – sy kies integriteit bo vriendskap, is eerlik.
V: Wat is die tema? A: Spanning en druk van eksamens, morele dilemma van spiendery.
GEDIG 5: DIE HEKS VAN HEXRIVIER
Digter: Philip Nel
DIE HEKS VAN HEXRIVIER
Hulle sê sy ry op 'n besem deur die lug
en dat haar oë brand soos vuur,
maar ek het haar gesien toe sy
aand toe kom oor die berge
gesteun deur die eerste ster.
Sy het 'n kind aan haar hand
en 'n mand met brood en wyn.
En haar oë was sag soos die skemer
en haar hare was los en haar rok was groen
en sy was mooi, mooi soos die aand,
mooi soos die berge voor nag.
Toe wis ek dit was 'n leuen
wat hulle van haar vertel het.
AGTERGROND, TEMA, TOON Volksverhaal van Heks van Hexrivier. Spreker = ek (getuie). Tema = vooroordeel en verskil tussen gerugte en werklikheid. Toon: begin donker, word sag en mooi.
REËL-VIR-REËL & VRAE "Hulle sê" vs "maar ek het haar gesien" – kontras. Sy is 'n moeder met kind, brood en wyn (simbool van sorg). Haar oë "sag soos die skemer" (simile). Herhaling "mooi" beklemtoon skoonheid. Slot: "leuen" – gerugte is vals.
V: Verduidelik kontras. A: "Hulle" sê sy is gevaarlik (besem, vuur-oë); spreker sien haar as moeder met sagte oë, mooi – werklikheid teenoorgestelde van gerug.
V: Wat is die tema? A: Vooroordeel, verskil tussen gerugte en werklikheid; moenie glo wat mense sê nie, kyk self.
V: Simbool van brood en wyn? A: Voeding, sorg, lewe – wys sy is liefdevol, nie gevaarlik nie.
GEDIG 6: SPROEIREËN
Digter: D.J. Opperman
SPROEIREËN
Ons Suster, Reën, het kom loer
en lag saggies
en wink met haar silwer vinger,
vertel van haar pad
oor koppies en blomme,
roep ons uit na haar
met die geur van nat grond.
Ons Suster, Reën, roep ons
om haar te begroet
by die dans op die dak –
sluit ons in haar arms!
Laat haar lag en skree!
Ons Suster, Reën –
op haar klere is die veld en sy berg se geur
en haar voete weet die pad
van die wolke af.
Ons Suster!
slaan haar deur die wilgers
en die berge se klowe,
en roep haar na ons toe,
na ons droë harte
en ons droë grond.
Ons Suster, Reën.
TEMA, TOON, FIGURE Personifikasie: reën as suster ("loer", "lag", "wink", "dans op die dak"). Tema = lewensbelangrikheid van reën vir droë streek. Toon = bly, opgewonde, dankbaar. Herhaling van "Ons Suster" – sirkelstruktuur. "droë harte" = metafoor vir emosionele droogte.
V: Hoe word reën gepersonifieer? A: As suster wat loer, lag, wink, vertel, roep, omhels – menslike eienskappe.
V: Wat beteken "droë harte"? A: Metafoor – mense se binnekant, hoop en emosies is ook droog sonder reën.
V: Sirkelstruktuur? A: Begin en eindig met "Ons Suster, Reën" – beklemtoon aanhoudende verlange.
V: Wat is die tema? A: Lewensbelangrikheid van reën vir mense in droë streek; reën word as kosbare familielid verwelkom.
GEDIG 7: HAAR UITVAART
Digter: P.J. Philander
HAAR UITVAART
Vandag hang die wit seile uit, geliefde,
vandag is ons gereed.
Ons het die skip versier,
en gaan huis toe – huis toe.
Versigtig, versigtig seil ons
die laaste tog
oor die silwer see,
oor die vlugtige skuim.
Dit is nie 'n treurtog nie, geliefde,
maar 'n blye fees:
die hemel se deure staan oop
om jou te verwelkom.
Hang die wit seile uit, geliefde,
ons is gereed.
Laat ons sing
van die see se wonders,
van die laaste tog –
huis toe, huis toe.
huis toe.
TEMA, TOON, SIMBOLE Uitvaart = laaste reis. Dood word voorgestel as blye fees, tuisreis. Wit seile = reinheid, vrede, hemelse. "Skip" = metafoor vir doodskis/laaste reis. Herhaling "huis toe" – dood is tuiskoms. Toon = bly, troosvol, hoopvol.
V: Hoe word die dood anders voorgestel? A: As "blye fees" en tuisreis, nie treurtog nie – hemel se deure staan oop.
V: Wat simboliseer wit seile? A: Wit = reinheid, vrede; seile = reis na beter plek.
V: Verduidelik herhaling van "huis toe". A: Beklemtoon dat dood 'n tuisreis is – hemel is die ware huis.
GEDIG 8: HANSWORS
Digter: S.J. Pretorius
HANSWORS
Hy trek 'n bont pak aan,
verf sy gesig,
trek 'n masker op –
en sing en dans.
Hy hou die skare aan die lag,
want dit is sy werk.
En agter die masker sing hy:
my lewe is pyn,
my lewe is pyn –
maar hy sing dit sag
dat niemand dit hoor nie
behalwe hy self.
Hy het geleer: die mense
wil nie sy pyn sien nie.
Hulle wil lag.
En hy hou die masker op –
al pyn sy gesig.
TEMA, TOON Masker = vals gesig wat hy vir die wêreld wys. Kontras: buitekant lag, binnekant pyn. Herhaling "my lewe is pyn" – beklemtoon aanhoudende lyding. Laaste reël: "al pyn sy gesig" – hy hou masker op al kos dit hom. Tema = die masker wat mense dra om ware gevoelens te verberg; eensaamheid.
V: Wat simboliseer die masker? A: Die vals gesig vir die wêreld – gelukkige voorkoms agter pyn.
V: Verduidelik kontras. A: Buitekant lag en dans; agter masker sing hy "my lewe is pyn".
V: Waarom moet hy masker bly dra? A: Mense wil nie sy pyn sien nie, hulle wil lag – samelewing verwag dit.
V: Wat is die tema? A: Die masker wat mense dra om werklike gevoelens te verberg, en die eensaamheid daarmee.
GEDIG 9: DIE HARDLOPER
Digter: Ernst van Heerden
DIE HARDLOPER
Hy hardloop elke dag,
sy arms swaai ritmies,
sy voete slaan die grond –
hy hardloop ver weg van die stad.
Maar in sy bors brand dit:
die verlede, die verlede,
die ou verlede.
Hy hardloop verby die huise,
verby die bome, verby die veld.
Hy hardloop – maar dit bly,
dit bly, dit bly.
Die verlede hou voet,
die verlede hardloop saam.
TEMA, METAFOOR Metafoor: "in sy bors brand dit" – verlede soos vuur wat pyn. Herhaling "die verlede, die verlede, die ou verlede" – dit gaan nie weg nie. Anafora "verby" – hy hardloop deur alles, maar niks help. Slot: "die verlede hardloop saam" – jy kan nie van jou verlede wegvlug nie. Tema = jy kan nie van verlede ontsnap nie, dit hardloop saam.
V: Verduidelik metafoor "in sy bors brand dit". A: Verlede word vergelyk met vuur – dit pyn, is aanhoudend.
V: Hoe dra herhaling by tot tema? A: "Die verlede, die verlede, die ou verlede" en "dit bly, dit bly" – beklemtoon dat verlede nie wil weggaan nie.
V: Wat is die tema? A: Jy kan nie van jou verlede wegvlug nie – dit hardloop saam.
V: Verduidelik ironie. A: Man hardloop om weg te kom, maar die verlede hou pas ("hardloop saam") – hy kan hom nie skud nie.
VERGELYKENDE TABEL: AL 9 GEDIGTE
Gedig
Digter
Tipe
Tema
Toon
Spreker
Krisis
Eybers
Italiaanse sonnet
Hart vs Verstand
Somber, beslis
Hoof (Ek)
Ken jy die see
Krige
Vrye vers
Gevaar van die see
Tragies, swaar
Visserman (Ons)
Wetenskapmannetjies
Krog
Vrye vers
Wetenskap vs Natuur
Uitdagend, filos.
Jong dogter (Ek)
Eksamenlokaal
Laing
Vrye vers
Eksamens, integriteit
Gespanne
Buitestaander
Heks van Hexrivier
Nel
Vrye vers
Vooroordeel vs werklikheid
Troosvol
Getuie (Ek)
Sproeireën
Opperman
Vrye vers
Reën = lewe
Bly, dankbaar
Groep (Ons)
Haar uitvaart
Philander
Vrye vers
Dood as tuisreis
Bly, troostend
Rou persoon
Hanswors
Pretorius
Vrye vers
Masker/verborge pyn
Hartseer, tragies
Buitestaander
Die hardloper
Van Heerden
Vrye vers
Kan nie van verlede vlug
Frustrerend
Buitestaander
SLEUTEL STYLFIGUUR VINNIGE VERWYSING
Personifikasie: Krisis (Hart, Hoof), Ken jy die see ("see het gehaat"), Sproeireën (Reën lag, wink), Haar uitvaart (hemel se deure). Metafoor: Krisis (lewenspad, kermis), Wetenskapmannetjies (son stamp kop, bloei), Haar uitvaart (skip = laaste reis; droë harte), Die hardloper ("brand" = pyn). Simile/Vergelyking: Ken jy die see ("soos 'n vrou wat sing"), Heks van Hexrivier ("haar oë sag soos die skemer"). Herhaling: Krisis ("Hier moet ons skei"), Sproeireën ("Ons Suster"), Hanswors ("my lewe is pyn"), Die hardloper ("die verlede", "dit bly"). Klanknabootsing: Eksamenlokaal (klik, kraak, krap, snuif, tik). Allegorie: Krisis (HELE gedig: Hart = emosies, Hoof = verstand).